Yayda uşaqlarda ishal və qusma: susuzlaşmanı necə tanımaq olar?
İsti havada mikroorqanizmlər sürətlə çoxalır, qidalar tez xarab olur. İshal və qusmanın əsas təhlükəsi isə maye itkisidir — onun əlamətlərini vaxtında tanımaq vacibdir.
Yay aylarında uşaqlarda qusma və ishal daha çox rast gəlinir. Uzm. Dr. Nərmin Quluzadə bunun iki əsas səbəbini göstərir: isti havada bəzi mikroorqanizmlərin inkişafı sürətlənir, qidalar isə daha tez xarab olur. Belə hallarda əsas təhlükə ishalın özü deyil, onun yaratdığı maye itkisi — susuzlaşmadır (dehidratasiya). Ona görə valideynin ən vacib vəzifəsi susuzlaşmanın əlamətlərini vaxtında tanımaq və uşağın itirdiyi mayeni bərpa etməkdir.
Niyə yayda ishal və qusma artır?
- İsti havada mikroblar sürətlə çoxalır — xüsusən otaq temperaturunda qalan süd məhsullarında, ət, toyuq və yumurta yeməklərində.
- Qidalar tez xarab olur — səhər bişirilmiş yemək axşama qədər istidə qalanda təhlükəli ola bilər.
- Yuyulmamış meyvə-tərəvəz və təhlükəsizliyi bilinməyən su infeksiya mənbəyinə çevrilə bilər.
- Dəniz və hovuz — Dr. Quluzadə xatırladır ki, dənizdə çimdikdən sonra azyaşlılarda qusma, ishal və dəri infeksiyaları artır.
Kiçik uşaqlar böyüklərə nisbətən mayeni daha tez itirir. Ona görə susuzlaşma onlarda daha sürətlə inkişaf edə bilər.
Susuzlaşmanın əlamətləri
Dr. Quluzadə bu əlamətlərin təhlükəli olduğunu vurğulayır, çünki onlar uşaqda ciddi maye itkisi olduğunu göstərir:
- gözlərin çökməsi;
- göz yaşının azalması — uşaq ağlayanda göz yaşı az olur və ya heç olmur;
- dilin və ağzın quruması;
- dərinin quruluğu;
- dəri turqorunun azalması — qarın dərisini yüngülcə çimdikləyib buraxdıqda dəri gec düzəlir;
- yüksək hərarət — özü susuzlaşma əlaməti olmasa da, maye itkisini artırır və susuzlaşmanı sürətləndirə bilər;
- sidik ifrazının azalması — körpədə bezlər az islanır, sidik tündləşir.
Körpələrdə əmgəyin çökməsi də susuzlaşmanın vacib əlamətidir. Süstlük, həddindən artıq yuxululuq və ya əksinə, səbəbsiz narahatlıq vəziyyətin ağırlaşdığını göstərə bilər.
Evdə maye necə bərpa olunur?
Yüngül hallarda və həkim məsləhəti ilə əsas müalicə itirilən mayenin bərpasıdır:
- Oral rehidratasiya məhlulu (ORS). Apteklərdə satılan bu məhlul ishal zamanı itirilən su və duzları bərpa etmək üçün hazırlanır. Onu təlimata uyğun hazırlayın və həkimin tövsiyə etdiyi qaydada verin. Evdə “gözəyarı” duz-şəkər qarışığı hazırlamayın — nisbətin səhv olması uşağa ziyan verə bilər.
- Az-az, amma tez-tez. Qusan uşağa bir neçə dəqiqədən bir qaşıqla və ya iynəsiz şprislə kiçik miqdarda maye verin.
- Ana südünü dayandırmayın. Körpəni daha tez-tez əmizdirin.
- Qidalanmanı davam etdirin. İştahı qayıtdıqca uşağa yaşına uyğun, yüngül qidalar verin; onu uzun müddət ac saxlamaq sağalmanı ləngidə bilər.
- Şəkərli içkilərdən uzaq durun. Qazlı içkilər, paket şirələri və çox şirin çay ishalı artıra bilər.
Dərmanlara gəlincə, ishalı kəsən dərmanları həkim məsləhəti olmadan uşağa verməyin. Uşaqlarda ishalın çoxu viruslarla bağlıdır və antibiotik adətən lazım olmur — ona ehtiyac olub-olmadığını yalnız həkim müəyyən edir.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli?
⚠️ Gecikmədən pediatra və ya təcili yardıma müraciət edin, əgər:
- susuzlaşma əlamətləri var — gözlər çökük, göz yaşı və sidik azalıb, dil quruyub;
- uşaq saatlarla işəmir, körpənin bezi quru qalır;
- qusma təkrarlanır, uşaq heç bir mayeni saxlaya bilmir;
- qusuntu yaşıl rəngdədir və ya nəcisdə qan var;
- yüksək qızdırma, güclü və ya keçməyən qarın ağrısı var;
- körpə 6 aydan kiçikdir və ya uşağın xroniki xəstəliyi var;
- uşaq süstdür, oyatmaq çətindir və ya təsəlli tapmadan ağlayır.
Uşaq huşunu itirirsə, oyanmırsa və ya qıcolma varsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
Yay ishalının qarşısını necə almaq olar?
- yeməkdən əvvəl və tualetdən sonra əlləri sabunla yuyun, uşağı da buna öyrədin;
- meyvə və tərəvəzləri yaxşıca yuyun;
- bişmiş yeməkləri soyuducuda saxlayın, istidə uzun müddət qalan qidanı uşağa verməyin;
- uşaq üçün qaynadılmış və ya təhlükəsiz qablaşdırılmış su istifadə edin;
- yolda və çimərlikdə tez xarab olan qidalardan — kremli şirniyyat, mayonezli salat kimi — uzaq durun;
- körpələri rotavirusa qarşı peyvənd etdirin — bu virus kiçik uşaqlarda şiddətli ishal, qusma və susuzlaşmaya səbəb ola bilər (rotavirus haqqında).
Qızdırma ilə müşayiət olunan ishalda uşağa necə qulluq etmək barədə qızdırma zamanı edilən səhvlər məqaləsində oxuya bilərsiniz. Uşağınızın vəziyyəti ilə bağlı şübhəniz varsa, ümumi pediatr müayinəsinə yazılın.
Uşağınızda gözlərdə çökmə, göz yaşında azalma, dildə quruluq, sidik ifrazında azalma kimi əlamətlər varsa, bu, ciddi maye itkisi deməkdir. Mütləq etibar etdiyiniz pediatra müraciət edin.
Qısa sual-cavab
İshal olan uşağa nə yedirmək olar?
Ana südü ilə qidalanma dayandırılmır. Böyük uşaqlara iştahı qayıtdıqca yaşına uyğun, yüngül, adi qidaları kiçik porsiyalarla vermək olar. Şəkərli şirələr və qazlı içkilər ishalı artıra bilər, onlardan uzaq durun.
Uşağa ishalı kəsən dərman vermək olarmı?
Həkim məsləhəti olmadan yox. İshalı kəsən dərmanlar kiçik uşaqlar üçün təhlükəli ola bilər və əsas problemi — maye itkisini aradan qaldırmır. Əsas müalicə itirilən mayenin bərpasıdır.
Qusan uşağa maye necə verilməlidir?
Az-az, amma tez-tez: qaşıqla və ya iynəsiz şprislə bir neçə dəqiqədən bir kiçik miqdarda. Birdən çox içirtmək qusmanı təkrarlaya bilər. Uşaq heç nə saxlaya bilmirsə, çox süstdürsə və ya saatlarla sidiyə getmirsə, 103 nömrəsinə zəng edin.
Bu məqalə maarifləndirmə məqsədi daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Övladınızın vəziyyəti ilə bağlı qərarı pediatrınızla birlikdə verin. Təcili hallarda 103 nömrəsinə zəng edin.
