Uşaqda hansı tənəffüs əlamətləri təcili yardım tələb edir?
Körpələrdə tənəffüs problemləri bəzən saniyələr içində ağırlaşa bilər. Hansı əlamətlərdə gözləmək olmaz və yad cisim şübhəsində nə etməli — bunu bilmək vacibdir.
Uşaqda təngnəfəslik, nəfəs alarkən qabırğaarası nahiyənin içəri batması, xırıltılı və ya fit səsli tənəffüs və dodaq ətrafında göyərmə görürsünüzsə, gözləmək olmaz — dərhal təcili yardıma müraciət edin. Uzm. Dr. Nərmin Quluzadə xatırladır ki, körpələrdə və azyaşlı uşaqlarda tənəffüs problemləri çox qısa müddətdə ağırlaşa bilər. Tamamilə sağlam uşaqda qəfil başlayan şiddətli öskürək və göyərmə isə tənəffüs yoluna yad cisim düşdüyünü göstərə bilər.
Təcili yardım tələb edən 4 əlamət
Dr. Quluzadənin valideynlərə xatırlatdığı təxirəsalınmaz hallar bunlardır:
- Təngnəfəslik — uşaq hava çatmırmış kimi dərindən, çətinliklə nəfəs alıb-verir.
- Köməkçi tənəffüs əzələlərinin işə qoşulması — sürətli nəfəs zamanı qabırğaarası nahiyə, körpücük sümüyünün üstü və ya döş sümüyünün altı içəri batır, burun pərləri hər nəfəsdə genişlənir.
- Səs-küylü tənəffüs — nəzərəçarpan xırıltı, fit səsi, gecə boğulma tutmaları.
- Rəng dəyişikliyi — dəridə, xüsusən dodaq ətrafında göyərmə və ya kəskin solğunluq.
Belə əlamətlər bronxiolit, qırtlaq iltihabı (krup), astma tutması, pnevmoniya, ağır allergik reaksiya və ya yad cisim zamanı yarana bilər. Səbəbi həkim müəyyən edir. Valideynin vəzifəsi isə əlaməti vaxtında görmək və gecikməməkdir.
Uşağın nəfəsini necə qiymətləndirmək olar?
Nəfəs darlığını tanımaq üçün uşağın üst paltarını açıb döş qəfəsinə baxın. Uşaq sakit və ya yuxulu olanda nəfəsləri tam bir dəqiqə sayın. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) meyarlarına görə, sakit vəziyyətdə dəqiqədə:
- 2 aya qədər körpədə 60 və daha çox,
- 2–12 aylıq körpədə 50 və daha çox,
- 1–5 yaşlı uşaqda 40 və daha çox
nəfəs sürətli tənəffüs sayılır və həkim müayinəsi tələb edir.
Bundan əlavə, bunlara diqqət edin:
- hər nəfəs verəndə inilti səsi gəlirmi;
- uşaq cümləni sona çatdıra bilmir, körpə isə əmərkən tez-tez dayanır və nəfəs almaq üçün döşü buraxır;
- uşaq süstdür, yuxuludur, oyatmaq çətindir və ya əksinə, çox həyəcanlıdır;
- uşaq oturub önə əyilərək nəfəs almağa çalışır, uzanmaq istəmir.
Yad cisim aspirasiyası: qəfil öskürək və göyərmə
Yad cisim aspirasiyası qida parçasının, oyuncaq hissəsinin və ya digər kiçik əşyanın tənəffüs yoluna düşməsidir. Daha çox azyaşlı uşaqlarda rast gəlinir: bu yaşda balacalar hər şeyi ağızlarına aparır, çeynəmə bacarığı isə hələ tam formalaşmayıb.
Dr. Quluzadə xəbərdarlıq edir: tamamilə sağlam uşaqda qəfil başlayan şiddətli öskürək və göyərmə yaranarsa, ilk növbədə yad cisim düşünülməlidir. Belə hallarda bir saniyə də gözləmədən ən yaxın təcili tibbi yardıma üz tutun.
Nə etməli:
- uşaq güclü öskürür, ağlayır və ya danışırsa — öskürməsinə mane olmayın, onu sakitləşdirin və təcili tibbi yardıma müraciət edin;
- uşaq nəfəs ala, səs çıxara bilmirsə və ya göyərirsə — dərhal ilk yardıma başlayın: 1 yaşdan kiçik körpədə kürəyə 5 zərbə və döş qəfəsinə 5 təzyiq, böyük uşaqda qarın nahiyəsinə təzyiq (Heymlix üsulu); cisim çıxana qədər təkrarlayın. Eyni anda yanınızdakından 103-ə zəng etməsini istəyin; təksinizsə, telefonu səsucaldana qoyub özünüz zəng edin və dispetçerin göstərişlərinə əməl edin;
- görünməyən cismi çıxarmaq üçün ağza kor-koranə barmaq salmayın — cisim daha dərinə gedə bilər;
- uşağı ayaqlarından tutub başıaşağı silkələməyin.
Boğulmada ilk yardım üsulları yaşa görə fərqlənir: 1 yaşdan kiçik körpələrdə kürəyə zərbələr və döş qəfəsinə təzyiqlər, böyük uşaqlarda isə qarın nahiyəsinə təzyiq (Heymlix üsulu) tətbiq olunur. Bu üsulları əvvəlcədən ilk yardım kursunda praktiki olaraq öyrənmək hər valideyn üçün faydalıdır.
İlk öskürək tutması keçsə belə, cisim tənəffüs yolunda qala bilər. O, sonradan keçməyən öskürək, xırıltı və ya pnevmoniya ilə özünü göstərə bilər. Boğulma epizodu olubsa, uşaq yaxşı görünsə də həkim müayinəsindən keçin.
💡 Yad cismin qarşısını necə almaq olar?
- kiçik uşaqlara bütöv qoz-fındıq, tum, popkorn və sərt konfet verməyin;
- üzüm, albalı, kiçik pomidor kimi yumru qidaları uzununa doğrayın;
- uşaq yeyərkən oturduğundan əmin olun — qaçarkən, gülərkən və ya uzanarkən yemək təhlükəlidir;
- kiçik hissəli oyuncaqları, düymələri, sikkələri uşağın əli çatmayan yerdə saxlayın.
Təcili yardımı gözləyərkən nə etməli?
- Sakit qalın. Uşaq həyəcanlandıqca nəfəsi daha da çətinləşir.
- Rahat vəziyyət seçməyə imkan verin. Çox vaxt bu, dik oturmaqdır; uşağı zorla uzandırmayın.
- Yemək, içki və həkimin təyin etmədiyi dərman verməyin — öskürək siropu da daxil olmaqla. Uşağa həkim əvvəlcədən təcili hallar üçün dərman təyin edibsə (məsələn, astma üçün inhalyator və ya ağır allergik reaksiya üçün adrenalin avto-injektoru), onu təlimata uyğun dərhal istifadə edin və bunu dispetçerə bildirin.
- Vacib məlumatları yadda saxlayın: əlamətlərin nə vaxt başladığını, uşağın o an nə yediyini və ya nə ilə oynadığını.
Nə vaxt dərhal 103-ə zəng etməli?
⚠️ Dərhal 103-ə zəng edin, əgər uşaqda:
- nəfəs darlığı, qabırğaarası nahiyənin içəri batması, burun pərlərinin genişlənməsi var;
- dodaqlar, dil və ya dırnaqlar göyərir, dəri boz-solğun görünür;
- qəfil boğulma başlayıb, uşaq öskürə, danışa və ya ağlaya bilmir;
- nəfəsalmada fasilələr olur, körpə nəfəs darlığından əmə bilmir;
- uşaq süstdür, oyatmaq çətindir;
- üz, dodaqlar və ya dil qəfil şişib, nəfəs çətinləşib.
Bu hallar gözləmir — saatın neçə olmasından asılı olmayaraq kömək çağırın.
Uşağınızda tez-tez təkrarlanan xırıltı və ya keçməyən öskürək varsa, kəskin vəziyyət keçdikdən sonra səbəbi aydınlaşdırmaq üçün pediatr müayinəsinə yazılın.
Körpələrdə və azyaşlı uşaqlarda tənəffüs problemləri bəzən saniyələr içində ağırlaşa bilər.
Qısa sual-cavab
Yad cisim boğaza qaçdıqdan sonra öskürək keçibsə, həkimə getmək lazımdırmı?
Bəli. Tənəffüs yoluna düşən cisim ilk öskürək tutmasından sonra bir müddət əlamət verməyə bilər, sonradan isə keçməyən öskürək, xırıltı və ya pnevmoniya ilə özünü göstərir. Boğulma epizodu olubsa, uşaq yaxşı görünsə belə, həkim müayinəsi lazımdır.
Boğulan uşağın ağzına barmaq salmaq olarmı?
Görünməyən cismi çıxarmaq üçün ağza kor-koranə barmaq salmaq olmaz — cisim daha dərinə itələnə bilər. Uşaq güclü öskürürsə, ona mane olmayın; nəfəs ala, səs çıxara bilmirsə, dərhal yaşa uyğun ilk yardıma başlayın (körpədə kürəyə zərbələr və döş qəfəsinə təzyiqlər, böyük uşaqda Heymlix üsulu) və 103-ə zəng edin.
Gecə xırıltı ilə oyanan uşağı səhərə qədər izləmək olarmı?
Uşaq nəfəs almaqda çətinlik çəkirsə, qabırğaarası nahiyə batırsa və ya dodaqları göyərirsə, səhəri gözləmək olmaz — dərhal təcili yardım çağırın. Yüngül xırıltı keçsə belə, səbəbini aydınlaşdırmaq üçün pediatra müraciət edin.
Bu məqalə maarifləndirmə məqsədi daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Övladınızın vəziyyəti ilə bağlı qərarı pediatrınızla birlikdə verin. Təcili hallarda 103 nömrəsinə zəng edin.
