Yenidoğulmuş sarılığı nədir və nə vaxt təhlükəlidir?
Körpələrin çoxunda ilk günlərdə dəri və göz ağları saralır. Çox vaxt bu keçici və təhlükəsizdir. Əsas iş təhlükəli sarılığı vaxtında tanımaqdır.
Yenidoğulmuş sarılığı körpənin dərisinin və göz ağlarının saralmasıdır. Səbəbi qanda bilirubin adlı piqmentin artmasıdır. Sarılıq körpələrin çoxunda görülür və əksər hallarda fizioloji, yəni keçici və təhlükəsizdir: 2–3-cü gündə başlayır, 7–10 günə azalır. Lakin sarılıq ilk 24 saatda başlayıbsa, sürətlə artırsa və ya körpə zəif əmir, çox yuxuludursa, mütləq həkimə müraciət etmək lazımdır.
Sarılıq niyə yaranır?
Bilirubin qırmızı qan hüceyrələri parçalandıqda əmələ gəlir və qaraciyər vasitəsilə orqanizmdən xaric edilir. Yenidoğulmuşda bu prosesin iki xüsusiyyəti var:
- körpənin qanında qırmızı qan hüceyrələri çoxdur və onların ömrü qısadır, parçalandıqca bilirubin artır;
- körpənin qaraciyəri hələ yetişir və bilirubini böyüklər qədər sürətlə xaric edə bilmir.
Nəticədə ilk günlərdə bilirubin bir qədər yığılır və dəri saralır. Vaxtından əvvəl doğulan, zəif əmən və ya doğuş zamanı başında qançır əmələ gələn körpələrdə sarılıq daha qabarıq ola bilər.
Bəzən sarılığın artmasına səbəb qidalanmanın hələ qaydasına düşməməsidir: körpə az əmdikdə bağırsaqlar yavaş işləyir və bilirubin orqanizmdə daha çox qalır. Ana südü ilə qidalanan bəzi sağlam körpələrdə isə yüngül sarılıq bir neçə həftə davam edə bilər. Hər iki halda ana südünü dayandırmaq adətən lazım deyil, amma körpəni mütləq pediatr qiymətləndirməlidir.
İlk 24 saatda başlayan sarılıq isə fizioloji sayılmır. Onun səbəbi, məsələn, ana ilə körpənin qan qrupu və ya rezus faktoru uyğunsuzluğu ola bilər və belə sarılıq mütləq müayinə tələb edir.
Normal (fizioloji) sarılıq necə görünür?
- 2–3-cü gündə başlayır;
- əvvəlcə üzdə və göz ağlarında görünür;
- 7–10 gün ərzində tədricən azalır;
- körpə yaxşı əmir, sidiyi və nəcisi normaldır, oyaq vaxtlarında diribaşdır.
Uzm. Dr. Nərmin Quluzadə xatırladır ki, belə sarılıq əksər hallarda təhlükəli deyil. Yenə də o, pediatr nəzarətində olmalıdır. Çünki sarılığın dərəcəsini gözlə dəqiq qiymətləndirmək çətindir. Lazım olduqda həkim bilirubin səviyyəsini dəridən ölçən cihazla və ya qan analizi ilə yoxlayır. Bu səbəbdən yenidoğulmuşun ilk müayinəsi məhz sarılığın ən çox artdığı ilk günlərə düşməlidir.
Evdə sarılığı necə müşahidə etmək olar?
- Gün işığında baxın. Süni işıq sarılığı gizlədə bilər.
- Dərini yüngülcə basın. Barmağınızla alın və ya burun üzərindəki dərini basıb buraxın: dəri ağarmaq əvəzinə saralmış görünürsə, sarılıq var.
- Yayılmasını izləyin. Sarılıq adətən başdan ayağa doğru yayılır. Qarna, qollara və ayaqlara enən sarılıq daha çox diqqət tələb edir.
- Nəcisin və sidiyin rənginə baxın. Körpənin nəcisi sarı, sidiyi isə açıq rəngli olmalıdır. Ağımtıl-boz nəcis və ya tünd sidik normal deyil.
Bu müşahidə həkim müayinəsini əvəz etmir. O, yalnız nə vaxt tələsmək lazım olduğunu anlamağa kömək edir.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli?
⚠️ Mütləq və gecikmədən həkimə müraciət edin, əgər:
- sarılıq ilk 24 saatda başlayıb;
- sarılıq sürətlə artır, qarna, qollara və ayaqlara yayılır;
- körpə zəif əmir və ya həmişəkindən çox yuxuludur;
- nəcis ağımtıl-boz, sidik isə tünd rəngdədir;
- sarılıq 2 həftədən çox davam edir;
- sarılıqla yanaşı qızdırma var.
Körpə süstdürsə, onu oyatmaq çətindirsə, qeyri-adi tiz səslə ağlayırsa, bədənini geriyə əyirsə və ya ümumi vəziyyəti pisləşirsə, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
Sarılıq necə müalicə olunur?
Fizioloji sarılıqda çox vaxt xüsusi müalicə lazım olmur. Əsas yollar bunlardır:
- Tez-tez ana südü. Körpə nə qədər yaxşı qidalanarsa, bilirubin nəcislə bir o qədər tez xaric olur. Yenidoğulmuşu gün ərzində tez-tez, adətən sutkada 8–12 dəfə əmizdirin.
- Lazım gələrsə, fototerapiya. Bilirubin körpənin yaşına və risk amillərinə görə müəyyən həddi keçərsə, həkim fototerapiya təyin edir. Körpə xüsusi mavi işıq altında saxlanılır, işıq dəridəki bilirubini orqanizmdən asan xaric olunan formaya salır. Müalicə ağrısızdır, gözlər isə xüsusi örtüklə qorunur.
Nadir hallarda, bilirubin çox yüksək olduqda, xəstəxanada daha intensiv müalicə tələb oluna bilər. Buna görə də sarılığı vaxtında qiymətləndirmək vacibdir.
Yanlış, amma geniş yayılmış üsullar
- Körpəni günəşə tutmaq. Etibarlı müalicə deyil, dəri yanığı və həddindən artıq qızma riski yaradır.
- Su və ya şəkərli su vermək. Bilirubini azaltmır, körpənin ana südü qəbulunu isə azalda bilər.
- Ana südünü özbaşına dayandırmaq. Əksər hallarda lazım deyil. Qidalanmada istənilən dəyişikliyi pediatrla birlikdə qərara alın.
- “Özü keçəcək” deyib gözləmək. Fizioloji sarılıq həqiqətən keçir, amma onu təhlükəli sarılıqdan yalnız müayinə ayırır.
Körpənizin sağlamlığı üçün gecikməyin! — Dr. Quluzadə
Qısa sual-cavab
Sarılığı keçirmək üçün körpəni günəşə tutmaq olarmı?
Xeyr. Birbaşa günəş şüası sarılığı etibarlı şəkildə azaltmır, körpənin dərisini yandıra və onu həddindən artıq qızdıra bilər. Müalicə lazımdırsa, həkim nəzarətində fototerapiya ilə aparılır.
Sarılıqda körpəyə su və ya şəkərli su vermək lazımdırmı?
Xeyr, ehtiyac yoxdur. Bilirubini məhz tez-tez əmizdirmə azaldır: süd bağırsaqların işləməsini və bilirubinin nəcislə xaric olmasını sürətləndirir. Əlavə su isə körpənin mədəsini doldurub süd qəbulunu azalda bilər.
Sarılıq iki həftədən çox davam edir. Bu normaldırmı?
Ana südü ilə qidalanan bəzi körpələrdə sarılıq bir qədər uzana bilər, amma bunu yalnız müayinədən sonra demək olar. İki həftədən uzun çəkən sarılığı mütləq pediatra göstərin.
Bu məqalə maarifləndirmə məqsədi daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Övladınızın vəziyyəti ilə bağlı qərarı pediatrınızla birlikdə verin. Təcili hallarda 103 nömrəsinə zəng edin.
